Yedi harf
Romen rakamlarında her birinin sabit bir değeri olan yedi harf kullanılır. Sıfır yoktur, başka bir değer için harf de yoktur; her sayı bu yedi harften toplama ve altı özel durumda çıkarma yoluyla kurulur.
| Harf | Değer | Akılda tutmak için |
|---|---|---|
| I | 1 | bir parmak |
| V | 5 | açık bir el |
| X | 10 | iki el |
| L | 50 | |
| C | 100 | centum, Latince yüz |
| D | 500 | 1.000 için kullanılan eski bir işaretin yarısı |
| M | 1.000 | mille, Latince bin |
Toplama ve çıkarma kuralı
Harfler büyükten küçüğe yazılır ve toplanır: VIII, 5 + 1 + 1 + 1 = 8; LXXII, 50 + 10 + 10 + 1 + 1 = 72; MDCLXVI ise 1.666'dır. Aynı harf en fazla üç kez yan yana gelebilir; 3 III, 30 XXX olarak yazılır.
Her basamaktaki 4 ve 9 için küçük bir harf büyük bir harfin önüne yazılır ve ondan çıkarılır. Bu türden sadece altı çift var: IV = 4, IX = 9, XL = 40, XC = 90, CD = 400 ve CM = 900. I sadece V ve X'in, X sadece L ve C'nin, C sadece D ve M'nin önüne gelebilir. V, L ve D hiçbir zaman daha büyük bir harfin önüne gelmez ve hiç tekrarlanmaz. Bu yüzden 49, IL değil XLIX; 99 da IC değil XCIX olarak yazılır.
Burada dene: Romen rakamı çevirici
Aracın tam sayfasını açHer sayı için hızlı yöntem
Sayıyı basamaklarına ayır, her basamağı ayrı yaz ve sonra yan yana koy. Her basamak aynı dokuz biçimli kalıbı kullanır, sadece harfler değişir.
| Rakam | Birler | Onlar | Yüzler | Binler |
|---|---|---|---|---|
| 1 | I | X | C | M |
| 2 | II | XX | CC | MM |
| 3 | III | XXX | CCC | MMM |
| 4 | IV | XL | CD | |
| 5 | V | L | D | |
| 6 | VI | LX | DC | |
| 7 | VII | LXX | DCC | |
| 8 | VIII | LXXX | DCCC | |
| 9 | IX | XC | CM |
Yılları okumak
Bugün en sık gördüğümüz Romen rakamları yıllardır: film jeneriklerinde, bina kitabelerinde, kitapların iç kapağında ve spor organizasyonlarında. Yılı okumak için basamak sınırlarını bul. MCMXCIV; M, CM, XC ve IV diye ayrılır: 1.000 + 900 + 90 + 4 = 1994. MMXXVI; MM, XX ve VI diye ayrılır: 2026. MDCCLXXVI; M, DCC, LXX ve VI diye ayrılır: 1776.
İşe yarayan bir alışkanlık önce çiftleri aramaktır. Bir harften sonra daha büyük bir harf geliyorsa bu iki harf birbirine aittir ve çıkarılır; geri kalan her şey toplanır. Biraz alıştıktan sonra CM, XC ve IV'ü tek bir blok olarak görürsün.
- MCMLXXXIV = 1984
- MCMXCIX = 1999
- MM = 2000
- MMXXIV = 2024
- MMXXV = 2025
Türkçede Romen rakamları nerede kullanılır
Türkçede Romen rakamları en çok sıra bildirmek için kullanılır ve arkasına nokta konur: XX. yüzyıl, XIV. Louis, II. Mehmet, III. Selim, II. Abdülhamit. Nokta, sayının sıra sayısı olarak okunacağını gösterir; XX. yüzyıl "yirminci yüzyıl" diye okunur. Okullarda sınıf ve dönem numaralarında, apartmanlarda kat numaralarında, kitaplarda cilt ve bölüm numaralarında, resmî belgelerde madde ve başlık numaralarında da görürsün.
Yüzyıllar en sık karşılaşılan örnektir. Günlük dilde 1900'lü yıllar XX. yüzyıl, 2000'li yıllar XXI. yüzyıl sayılır; kesin tanımda yüzyıl 1 ile başlar, yani XX. yüzyıl 1901 ile 2000 arasıdır. Bir tarih kitabında XV. yüzyıl yazıyorsa 1400'lü yıllardan söz ediliyordur. Kural her yerde aynı olduğu için bir yılı okuyabildiğinde bunların hepsini okuyabilirsin.
Dövme ve kazıma için tarih yazmak
Bir tarihi yazmak için günü, ayı ve yılı ayrı ayrı çevir, sonra nokta ya da orta nokta gibi bir ayraçla birleştir. 14 Şubat 2024, Türkiye'de kullanılan gün-ay-yıl sırasıyla XIV.II.MMXXIV olur; ABD'de kullanılan ay-gün-yıl sırasıyla II.XIV.MMXXIV. Okuyacak kişinin hangi sırayı beklediğine karar ver, çünkü 07.04 iki farklı gün olabilir: 7 Nisan ya da 4 Temmuz. Çeviricinin Tarih sekmesinde sırayı ve ayracı seçebilirsin.
İki haneli yıl daha kısadır (XXIV) ama 2000 yılında işe yaramaz, çünkü 00'ın Romen rakamı yoktur. Bir tarihi alyansa kazıtmadan ya da dövme yaptırmadan önce her parçayı çeviriciye yapıştırıp kontrol et; I ile l ya da V ile U karışmasın diye net, tırnaklı bir yazı tipi iste.
Romen rakamları dünyada hükümdar ve papa adlarında (II. Elizabeth, XIV. Louis), devam filmlerinin ve büyük organizasyonların numaralarında, hukuki metinlerde de karşına çıkar; orada maddeler i, ii, iii gibi küçük harflerle de numaralanabilir. Kurallar her yerde aynıdır.
Büyük sayılar ve üst çizgi
Standart sistem 3.999'da (MMMCMXCIX) biter, çünkü MMMM yazmak üç kez yan yana kuralını bozar. Daha büyük sayılar için Romalılar bir rakamın üstüne çizgi çekip onu 1.000 ile çarpardı: üstü çizgili V 5.000, üstü çizgili X 10.000, üstü çizgili M bir milyon demektir. Buna vinculum denir. Dijital metinde bu çizgi birleşen bir üst çizgi karakteridir; çoğu uygulama gösterir ama konumu yazı tipine göre değişir. Çeviricide bu sayılar için Büyük sayılar için üst çizgi seçeneğini aç.
Sık yapılan hatalar
- 4 için IIII: saat kadranlarında görülür ama yazıda standart biçim IV'tür.
- VV, LL ya da DD: bu harfler hiç tekrarlanmaz; X, C ve M kullan.
- 99 için IC, 49 için IL: I sadece V ve X'ten çıkarılabilir. XCIX ve XLIX yaz.
- 8 için IIX: sadece bir harf çıkarılabilir. VIII yaz.
- Sıfır aramak: boş basamaklar sadece atlanır; 2000 MM, 2005 MMV olur.
- Türkçede sıra bildirirken noktayı unutmak: XX yüzyıl değil, XX. yüzyıl.